تبلیغات
استاد مهران مهتدی
استاد مهران مهتدی



آشنائی با دستگاه چهارگاه

هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالیی از پرده‌های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب

 آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می‌دهد. هر دستگاه از تعداد

 بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شده‌است و معمولاً بدین شیوه ارایه می‌شود که

 از درآمد دستگاه آغاز می‌کنند،به گوشه اوج یا مخالف دستگاه در میانه

 ارایه کار می‌رسند، سپس با فرود به گوشه‌های پایانی و ارایه تصنیف

 و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان می‌رسانند.



دستگاه چهارگاه، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه، از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است.

 گام آن مانند شور و همایون، پایین رونده و مثل گام ماهور و اصفهان بالارونده

 می‌باشد، چرا که در دو حالت محسوس است. یعنی می‌توان گفت که این گام،

 مخلوطی از گام سه‌گاه و همایون است و اگر نت دوم و ششم گام ماهور را ربع پرده

 کم کنیم، تبدیل به چهارگاه می‌شود.

در گام چهارگاه همیشه دو علامت نیم پرده برشو و دو علامت ربعی فرو شو با هم

 وارد شده‌اند و فواصل درجات این گام نسبت به تونیک عبارت‌اند از: دو نیم‌ بزرگ، سوم

 بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم بزرگ و هنگام، که

 دانگ‌های آن هم با یکدیگر برابرند. نت شاهد (تونیک) این دستگاه نیز در راست کوک

 «دو» است. حالت آغازین درآمدهای چهارگاه، با نت «لا» بسیار واضح و مشخص

 است و به این وسیله به راحتی می‌توان آن را از سایر گام‌ها تشخیص داد.

از میان مقامات ایرانی و به خصوص موسیقی مشرق زمین، شور، سه‌گاه و چهارگاه

 هستند که از این میان، مقام چهارگاه از همه مهم‌تر است. چهارگاه را گامی کاملاً

 ایرانی و خالص می‌دانند. این گام با گام بزرگ (ماژور) ارتباط دارد چرا که مانند گام

 بزرگ بالا رونده است. سوم بزرگ مانند گام بزرگ است (دانگ‌هایش مثل گام بزرگ

 (ماژور) مساوی بوده و فاصلهٔ آخر آنها نیم پرده است) و همین طور فاصلهٔ هفتم آن

 مانند هفتم گام بزرگ است و فاصلهٔ محسوس تا تونیک نیم پرده می‌باشد.

از طرف دیگر این چهارگاه با گام کوچک (مینور) نیز ارتباط دارد و به طریقی تمامی

 گام‌های مختلف در یک جا جمع شده‌اند و بهترین صفات هر گام را انتخاب کرده تا گام

 چهارگاه را با صفات عالی تشکیل دهد. گام چهارگاه هم از نظر آوایی و هم

 گوشه‌های مشترک، شباهت زیادی با گام سه‌گاه دارد.

چهارگاه در گوشه زابل، کمی به اوج می‌رود. این گوشه با وجود اینکه نت شاهد و

 ایست ثابتی ندارد، ولی از حالت ریتمیک و ضربی بالایی برخوردار است ولی از این

 نظر، هیچ وقت به پای گوشه مخالف نمی‌رسد. مخالف اوج زیبایی چهارگاه است.

 حصار گوشه‌ای است که در عین زیبایی، کمی از نظر کوک برای نوازندگان به خصوص

 سنتورنوازان، مشکل‌ساز می‌شود. زیرا برای اجرای این گوشه در ادامه ردیف

 چهارگاه، بایستی نت «فا» را دیز کوک کرد (البته در راست کوک). یعنی نت فا، نیم

 پرده زیر می‌شود. این گوشه تا حدودی معادلات چهارگاه را به هم می‌ریزد و برای

 اینکه بتوان به ادامه ردیف پرداخت، بایستی فرودی مجدد به درآمد داشته باشیم.

 گوشه منصوری نیز معمولاً پایان بخش دستگاه چهارگاه است. حالات کرشمه، بسته

 نگار، حزین و زنگ شتر، به زیبایی در تمام چهارگاه، خودنمایی می‌کنند.

آواز چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی ماست. چرا

 که درآمد آن مانند ماهور، موقر و متین است و شادی و خرمی خاصی دارد. در ضمن

 آواز زابل در همه دستگاه‌ها و در اینجا حزن و اندوه درونی در آواز ما دارد. آوازی

 نصیحتگر، تجربه آموز و توانا مانند همایون دارد و آواز مویه و منصوری غم انگیز و حزین

 است. پس این دستگاه نیز به دلیل کمال خود هم گریه و زاری می‌کند و هم شادی

 می‌آفریند و گاهی مسرور و شادمان است و گاهی نیز غم‌انگیز و دل‌شکسته و با

 توشه‌ای از متانت و وقار عارفانه شرقی.

اما روی هم رفته چهارگاه را می‌توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه

 دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و

 محسنات انسانی صبور و شکیبا داراست. از ناکامی‌ها و ناامیدی‌ها اشک غم

 می‌ریزد و در شادی‌ها و خوشی‌ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه

 برای ساخت قطعات و تصانیف ملی میهنی و حماسی است به طوری که به زیبایی

 می‌تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده به وجود آورد. نوازندگی در

 این دستگاه با هر یک از سازهای ایرانی، زیبایی خاص خود را دارد ولی هنگامی که

 تارنوازی به اجرای چهارگاه می‌پردازد، چیز دیگری است.

از گوشه‌های اصلی این دستگاه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: درآمد، بدر، پیش

 زنگوله و زنگوله، زابل، حصار، مخالف، مغلوب، ساز بانک، حدی، پهلوی و منصوری.



دوشنبه 5 تیر 1391 | نظرات ()





زندگینامه
تئوری موسیقی
عکس های استاد

محمدرضا کشاورز

تیر 1391

زندگینامه استاد مهران مهتدی
آلبوم عکس استاد و هنرمندان ایران زمین
آشنائی با آواز اصفهان
آشنائی با دستگاه شور
آشنائی با آواز دشتی
آشنائی با آواز افشاری
آشنائی با آواز بیات ترک
آشنائی با آواز ابوعطا
آشنائی با دستگاه سه گاه
آشنائی با دستگاه همایون
آشنائی با دستگاه چهارگاه
آشنائی با دستگاه ماهور
آشنائی با دستگاه راست پنج گاه
آشنائی با دستگاه نوا

گروه ماهور (ویولنیستها)
استاد حبیب الله بدیعی

بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
كل مطالب : عدد

RSS 2.0